Ο θάνατος των ωκεανών

Λονδίνο, Ηνωμένο Βασίλειο

Η υδρόγειος νοσεί περισσότερο από ό,τι νομίζαμε, προειδοποιεί ομάδα κορυφαίων ειδικών σε μια από τις πρώτες συνολικές αποτιμήσεις της κατάστασης των ωκεανών. Η θαλάσσια ζωή βρίσκεται στα πρόθυρα μιας μαζικής εξαφάνισης ειδών λόγω ενός συνδυασμού τριών αλληλένδετων παραγόντων: αύξηση της θερμοκρασίας, αύξηση της οξύτητας των υδάτων και δραματική μείωση του διαθέσιμου οξυγόνου.

«Τα αποτελέσματα είναι σοκαριστικά» γράφει στα συμπεράσματα της μελέτης ο Άλεξ Ρότζερς, διευθυντής του Διεθνούς Προγράμματος για την Κατάσταση των Ωκεανών (IPSO).

«Αντιμετωπίζουμε τον κίνδυνο να χάσουμε θαλάσσια είδη και ολόκληρα θαλάσσια οικοσυστήματα, όπως οι κοραλλιογενείς ύφαλοι, σε διάστημα μιας ανθρώπινης γενιάς» προειδοποιεί η έκθεση, η οποία συντάχθηκε από 27 ειδικούς που συναντήθηκαν στην Οξφόρδη για λογαριασμό του IPSO και της Διεθνούς Ένωσης για τη Διατήρηση της Φύσης (IUCN).

Η έκθεση παρουσιάστηκε την Τρίτη και πρόκειται τώρα να υποβληθεί στον ΟΗΕ.

Χωρίς την άμεση λήψη μέτρων, ο άνθρωπος θα προκαλέσει την έκτη μαζική εξαφάνιση ειδών που έχει γνωρίσει ο πλανήτης, ανάλογη με τη μαζική εξαφάνιση της Πέρμιας περιόδου πριν από 250 εκατ. χρόνια, ή την εξαφάνιση των δεινόσαυρων πριν από 65 εκατ. χρόνια.

Πολλοί ειδικοί εκτιμούν ότι μια τέτοια σαρωτική απονέκρωση βρίσκεται ήδη σε εξέλιξη: «Από γεωλογική άποψη, οι μαζικές εξαφανίσεις μπορούν να συμβούν σε μια νύχτα. Στην ανθρώπινη χρονική κλίμακα, όμως, μπορεί να μην αντιληφθούμε καν ότι βρισκόμαστε στο μέσο ενός τέτοιου συμβάντος» γράφει ο Τζέλε Μπίζμα του γερμανικού Ινστιτούτου Alfred Wegener.

H έκθεση αναγνωρίζει τους τρεις βασικούς παράγοντες που υποβαθμίζουν το θαλάσσιο περιβάλλον:

• Κλιματική αλλαγή: η αύξηση της θερμοκρασίας αλλάζει απότομα τις συνθήκες στις οποίες έχουν προσαρμοστεί να ζουν οι θαλάσσιοι οργανισμοί. Οργανισμοί μετακινούνται από τη μια περιοχή στην άλλη και γίνονται «εισβάλλοντα είδη» που ανταγωνίζονται τα ενδημικά ζώα και φυτά της θάλασσας
• Ξινά νερά: ο κύριος παράγοντας πίσω από την παγκόσμια θέρμανση οφείλεται και για την αύξηση της οξύτητας στα νερά όλου του κόσμου. Οι ωκεανοί λειτουργούν σαν «σφουγγάρι» διοξειδίου του άνθρακα που απορροφά το πλεονάζον CO₂ από την ατμόσφαιρα. Το πρόβλημα είναι ότι όταν το διοξείδιο του άνθρακα διαλύεται στο νερό προκαλεί πτώση του PH, δηλαδή κάνει το νερό όλο και πιο ξινό. Σε αυτές τις συνθήκες, οργανισμοί όπως τα κοράλλια αδυνατούν να σχηματίσουν τον ασβεστολιθικό σκελετό τους.
• Υποξία: 'Ενα άλλο ανησυχητικό φαινόμενο είναι η επέκταση των λεγόμενων «νεκρών ζωνών», δηλαδή περιοχών με ανεπαρκή επίπεδα διαλυμένου οξυγόνου. Αυτή η υποξία σχετίζεται με το φαινόμενο του ευτροφισμού: λιπάσματα και λύματα που απορρέουν στο νερό προκαλούν ανεξέλεγκτη αύξηση των φυκιών, τα οποία όταν πεθαίνουν διασπώνται από μικρόβια που καταναλώνουν όλο το διαθέσιμο οξυγόνο.

Μέχρι πρόσφατα, τα φαινόμενα αυτά εξετάζονταν συνήθως ανεξάρτητα το ένα από το άλλο, και οι επιστήμονες μόλις τώρα αρχίζουν να αντιλαμβάνονται την ολέθρια αλληλεπίδρασή τους.

«Η υποβάθμιση του θαλάσσιου περιβάλλοντος είναι μεγαλύτερη από το άθροισμα των μερών τους. Συμβαίνει τώρα με ρυθμό υψηλότερο από ό,τι είχε προβλεφθεί» επισήμανε ο Δρ Ρότζερς στο Γαλλικό Πρακτορείο.

Εκτός του ότι αναγνωρίζει τους τρεις βασικούς παράγοντες που απειλούν με μια νέα εξαφάνιση ειδών, η έκθεση προτρέπει τις κυβερνήσεις να αντιμετωπίσουν την υπεραλίευση -που είναι και το πιο εύκολο να γίνει.

«Η υπεραλίευση εκτιμάται ότι αντιστοιχεί σήμερα σε περισσότερο από 60% των τοπικών και παγκόσμιων εξαφανίσεων θαλάσσιων ψαριών που γνωρίζουμε» γράφει ο Ουίλιαμ Τσέουνγκ του Πανεπιστημίου του Ιστ Άγγλια.

«Σε αντίθεση με την κλιματική αλλαγή, [η υπεραλίευση] μπορεί να αντιμετωπιστεί άμεσα, αμέσως και αποτελεσματικά με αλλαγές πολιτικών» επισημαίνει.

Newsroom ΔΟΛ, με πληροφορίες από Associated Press

Συμβουλευτείτε τα φύκια, αυτά ξέρουν!

Συμβουλευτείτε τα φύκια, αυτά ξέρουν!

Φωτογραφίες: Κώστας Τσιάμης, Γιάννης Ισσαρης (www.yissaris.com)

Το καλοκαίρι επιτέλους έφτασε. Καιρός για δροσερά μπάνια, λοιπόν. Ψάθα, αντηλιακό, μάσκα και βατραχοπέδιλα και φύγαμε κατευθείαν για θάλασσα. Και όμως, δεν είναι λίγες οι φορές που ο αρχικός μας ενθουσιασμός εξανεμίζεται καθώς φτάνουμε στην παραλία και βλέπουμε τη θάλασσα γεμάτη με τα γνωστά μας φύκια, αυτές τις καφετί-μαύρες κορδέλες, που είτε έχουν κατακλύσει την αμμουδιά και δεν έχουμε χώρο να απλώσουμε την πετσέτα μας είτε έχουν χρωματίσει σκούρο τον βυθό της θάλασσας, προκαλώντας μας συνήθως ένα αίσθημα απέχθειας και φόβου. Γύρω μας, άλλοι απογοητευμένοι λουόμενοι φεύγοντας λένε χαρακτηριστικά: «Η θάλασσα είναι βρώμικη, έχει φύκια». Πόσο, όμως, ισχύει κάτι τέτοιο;

Oταν τα πράσινα φύκη κατακλύζουν τα πάντα, καλύτερα διαλέξτε άλλη παραλία για μπάνιο

Ο Κώστας Τσιάμης, ο Σωτήρης Ορφανίδης και η Κατερίνα Αλιγιζάκη, μέλη του Δ.Σ. της Ελληνικής Φυκολογικής Εταιρείας, μας λένε καλού κακού: «Συμβουλευτείτε τα φύκη, αυτά ξέρουν».

Ας πάρουμε καλύτερα τα πράγματα από την αρχή. Τα φύκια αυτά (ή πιο σωστά τα «φύκη» - ενικός το «φύκος») στην πραγματικότητα δεν είναι φύκη, αλλά εξελικτικά ανώτερα θαλάσσια φυτά τα οποία ονομάζονται φυτά του Ποσειδώνα ή Ποσειδωνία (επιστημονικά Posidonia oceanica). Η Ποσειδωνία συγγενεύει με τα φυτά της ξηράς που βλέπουμε γύρω μας, όπως σιτάρια, καλαμπόκια, φοίνικες, τριανταφυλλιές κ.ά. Πριν από περίπου 60 εκατομμύρια χρόνια το φυτό αυτό ζούσε στην ξηρά, κοντά στις ακτές και σιγά σιγά κατάφερε να προσαρμοστεί στη θάλασσα. Σήμερα, η Ποσειδωνία ζει εντελώς βυθισμένη στο θαλάσσιο νερό. Οπως και όλα τα ανώτερα φυτά της ξηράς, η Ποσειδωνία έχει ρίζες, βλαστούς, φύλλα, καθώς και άνθη και καρπούς. Ετσι, με τις ρίζες της αγκυροβολεί στην άμμο του θαλάσσιου πυθμένα. Τα φύλλα της μπορεί να φτάσουν το 1 μέτρο μήκος και το χρώμα τους είναι πράσινο. Καθώς όμως τα φύλλα γερνάνε, γίνονται σκούρα καφέ και πέφτουν από το φυτό καθώς αυτό βγάζει καινούργια. Τα γερασμένα φύλλα θα παρασυρθούν από το κύμα και θα εκβρασθούν στην αμμουδιά· ουσιαστικά πρόκειται γι' αυτές τις καφετί κορδέλες που συναντάμε συχνά στις παραλίες.

Φύλλα Ποσειδωνίας, εκβρασμένα στην αμμουδιά, σε δημοφιλή παραλία της Αττικής

Αν και η παρουσία της Ποσειδωνίας προκαλεί σε πολλούς απέχθεια και θεωρούν τα νερά βρώμικα, είναι σημαντικό να τονίσουμε ότι η Ποσειδωνία είναι ένα θαλάσσιο φυτό που αναπτύσσεται αποκλειστικά σε καθαρά νερά. Οπου υπάρχει Ποσειδωνία, σίγουρα η θάλασσα θα είναι καθαρή. Συνεπώς, όταν βλέπετε Ποσειδωνία εκβρασμένη στην αμμουδιά ή και στα ρηχά, τότε κολυμπήστε άφοβα.

Τα καφετιά φύκη Cystoseira είναι πολύ κοινά στις καθαρές ελληνικές ακτές

Αν όμως η Ποσειδωνία δεν είναι φύκος, τότε ποια είναι τα φύκη; Τα φύκη (που στη διεθνή βιβλιογραφία αναφέρονται ως algae, αλλά όλα τα σύνθετα ονόματα που τα αφορούν χρησιμοποιούν την ελληνική ρίζα phyco - όπως π.χ. Phycology για τη Φυκολογία) είναι εξελικτικά κατώτερα θαλάσσια φυτά που δεν έχουν ρίζες, βλαστούς, φύλλα, άνθη και καρπούς. Τα φύκη είναι και αυτά πολύ κοινά στις θαλάσσιες ακτές, όμως, σε αντίθεση με την Ποσειδωνία, δεν θα τα βρείτε σε αμμουδερές παραλίες αλλά πάνω στα βράχια της θάλασσας. Οσοι, λοιπόν, αγαπάτε τις βουτιές από τα βράχια ή την κολύμβηση με μάσκα σε βραχώδεις ακτές σίγουρα θα τα έχετε δει. Είναι αυτά τα μικρά φυτά, συνήθως καφετί χρώματος, που πολλές φορές μοιάζουν με μικρούς θάμνους. Το μέγεθός τους είναι μικρό στην Ελλάδα, συνήθως δεν ξεπερνά τα 20-30 εκατοστά. Τα φύκη διαθέτουν μια τεράστια ποικιλία χρωμάτων - εκτός από καφετί, υπάρχουν και πράσινα, κόκκινα, κίτρινα, άσπρα κ.λπ. Οι μορφές τους επίσης ποικίλλουν πολύ αφού υπάρχουν είδη που μοιάζουν με ταινίες ή μικρά φύλλα, με βεντάλιες ή ομπρέλες, ενώ άλλα θυμίζουν ζελέ. Στην Ελλάδα υπολογίζεται ότι υπάρχουν περίπου 600 είδη φυκών.

Τα λιβάδια της Ποσειδωνίας συνιστούν τόπο έλξης για τα ψάρια

Το σημαντικό, όμως, με τα φύκη είναι ότι αποτελούν πολύ καλούς δείκτες καθαρότητας των νερών και χρησιμοποιούνται από τους επιστήμονες ως βιοδείκτες για τον έλεγχο της ποιότητας της θάλασσας. Η χρήση αυτή των φυκών βασίζεται στο γεγονός ότι υπάρχουν κάποια είδη που συναντώνται μόνο σε καθαρά νερά ενώ σε ρυπασμένες θάλασσες εξαφανίζονται. Αντίθετα, υπάρχουν κάποια άλλα είδη φυκών που προτιμούν τα ρυπασμένα νερά. Σε γενικές γραμμές, τα καφετί και σχετικά μεγάλα φύκη αναπτύσσονται σε καθαρές θάλασσες, όπως τα είδη Cystoseira που μοιάζουν με μικρούς θάμνους ή δεντράκια και έχουν σκληρή υφή. Στην Ελλάδα τα είδη αυτά είναι πολύ κοινά σε μικρά βάθη (0-1 μέτρο) σε καθαρές θάλασσες και αν τα δείτε πάνω στα βράχια της ακτής θα ξέρετε με σιγουριά ότι κολυμπάτε σε καθαρά νερά. Από την άλλη πλευρά, τα φύκη που προτιμούν ρυπασμένα νερά είναι συνήθως πράσινα, μοιάζουν με ταινίες ή φύλλα και έχουν μια μαλακή υφή που κάποιες φορές θυμίζει ζελέ. Στην ομάδα αυτή πολύ γνωστό είναι το είδος Ulva, το οποίο λέγεται και μαρούλι της θάλασσας εξαιτίας της ομοιότητάς του με το γνωστό μας μαρούλι. Τα φύκη αυτά αναπτύσσονται σε μεγάλες ποσότητες σε ρυπασμένα λιμάνια, μόλους, μαρίνες, κοντά σε αγωγούς εκβολής λυμάτων, καλύπτοντας μαζικά την επιφάνεια βράχων σε πολύ μικρά βάθη - συνήθως στο σημείο όπου σκάνε τα κύματα. Συνεπώς, αν πάτε σε μια παραλία και εντοπίσετε μεγάλες πράσινες μάζες από φύκη πάνω στα βράχια (συνήθως είναι ορατά χωρίς να χρειάζεται να μπείτε μέσα στο νερό), τότε θα έχετε υποψίες ότι δεν βρίσκεστε και στην καθαρότερη παραλία του κόσμου.

Το φύκος μορφής βεντάλιας-χωνιού (Padina pavonica) και το φύκος μορφής ομπρέλας (Acetabularia acetabulum - ένθετη) είναι από τα πιο κοινά της Ελλάδας. Γενικώς προτιμούν καθαρά νερά. Μπορεί και να βρεθούν σε ελαφρώς ρυπασμένες περιοχές.

Τα τελευταία χρόνια τόσο η Ποσειδωνία όσο και τα φύκη χρησιμοποιούνται από την Ευρωπαϊκή Ενωση ως τα πλέον κατάλληλα εργαλεία για την εκτίμηση της καθαρότητας των νερών της Μεσογείου (Οδηγία για τα νερά, WFD 2000/60/EC). Εκτός όμως από τη χρήση τους ως βιοδείκτες, τόσο η Ποσειδωνία όσο και τα φύκη διαδραματίζουν ένα σημαντικότατο οικολογικό ρόλο. Οπως τα φυτά στην ξηρά, παράγουν τεράστιες ποσότητες οξυγόνου και σχηματίζουν στην κυριολεξία δάση στον βυθό της θάλασσας. Η Ποσειδωνία σχηματίζει θαλάσσια λιβάδια σε αμμώδεις πυθμένες και αποτελεί «σπίτι» για εκατοντάδες είδη θαλάσσιων ζώων (π.χ. ψάρια, αχινοί, χταπόδια, σπόγγοι, ανεμώνες, θαλάσσιες χελώνες κ.λπ.). Ομοίως, τα φύκη συνιστούν υποθαλάσσιους κήπους - δάση σε βραχώδεις πυθμένες με παρόμοιο οικολογικό ρόλο, αφού και αυτά αποτελούν τόπο έλξης εκατοντάδων άλλων θαλάσσιων οργανισμών. Επομένως, τόσο η Ποσειδωνία όσο και τα φύκη είναι αναγκαία για τη διατήρηση της ζωής στη θάλασσα (και όχι μόνο, γιατί το οξυγόνο που ελευθερώνουν χρησιμοποιείται από όλους τους οργανισμούς) και ο ρόλος τους είναι αντίστοιχος με εκείνον των δασών της ξηράς για τα χερσαία άγρια ζώα. Μάλιστα, η Ποσειδωνία θεωρείται σήμερα από την Ευρωπαϊκή Ενωση αλλά και από την ελληνική νομοθεσία προστατευόμενο είδος και έχουν ήδη ξεκινήσει προσπάθειες χαρτογράφησής της στην Ελλάδα.

Το θαλάσσιο φυτό Ποσειδωνία (Posidonia oceanica). Με πράσινο χρώμα είναι τα φύλλα, με καφετί οι βλαστοί και οι ρίζες

Ωστόσο, τα θαλάσσια φυτά έχουν επίσης ένα πλούσιο εφαρμοσμένο και εμπορικό ενδιαφέρον. Για παράδειγμα, τα εκβρασμένα φύλλα της Ποσειδωνίας χρησιμοποιούνται για την παρασκευή κομπόστας για λίπασμα. Τα φύκη έχουν ακόμη περισσότερες εφαρμογές, μάλιστα κάποια είδη είναι εδώδιμα. Ετσι, στην Κρήτη ένα φύκος καταναλώνεται ως σαλάτα («σαλάτα του γιαλού»), ενώ από φύκη φτιάχνεται και το γιαπωνέζικο σούσι. Επίσης, ευρέως είναι γνωστή η εφαρμογή των φυκών στην κοσμετολογία (π.χ. σπα, καλλυντικές κρέμες). Επιπλέον, από τα φύκη απομονώνονται συστατικά με τα οποία φτιάχνονται σούπες, κρέμες, ζελέ, παγωτά κ.λπ., κοινά προϊόντα που συναντάμε σε σούπερ μάρκετ. Τέλος, σημαντική είναι και η συνεισφορά τους στην ιατρική, στη φαρμακοβιομηχανία, στη μοριακή βιολογία, στη βιομηχανία χρωμάτων, στους βιολογικούς καθαρισμούς κ.α.

Αξίζει να αναφερθεί ότι στην κατηγορία των φυκών ανήκουν και οργανισμοί που δεν είναι ορατοί με το γυμνό μάτι, τα λεγόμενα μικροφύκη. Τα μικροφύκη μπορεί να αποτελούν μέρος του γνωστού μας πλαγκτού. Σε κάποιες περιπτώσεις αυτοί οι μικροσκοπικοί οργανισμοί δημιουργούν πληθυσμιακές εκρήξεις (άνθηση φυτοπλαγκτού), με αποτέλεσμα να δημιουργούν εμφανή συσσωματώματα στην επιφάνεια του νερού (π.χ. ερυθρά παλίρροια).

Το μαρούλι της θάλασσας (Ulva), ένα είδος από τα πράσινα φύκη, αναπτύσσεται σε μεγάλες μάζες σε ρυπασμένα νερά

Τα θαλάσσια φυτά λοιπόν, αν και συνήθως υποτιμημένα, είναι πολύ σημαντικά, ειδικά μάλιστα για την Ελλάδα με τα 16.000 χιλιόμετρα ακτογραμμών. Την επόμενη φορά που θα είστε στην παραλία δείτε τα φύκη και τα θαλάσσια φυτά με άλλο μάτι. Η παρουσία ή η απουσία τους θα σας βοηθήσουν να καταλάβετε την οικολογική κατάσταση της θάλασσας στην οποία βρίσκεστε. Αν θέλετε να μάθετε περισσότερα για τα φύκη και την Ποσειδωνία μπορείτε να επικοινωνήσετε με την Ελληνική Φυκολογική Εταιρεία μέσω της ιστοσελίδας: www.phycology.gr. Καλό καλοκαίρι! *

ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ - 19/07/2008